
Dünya Çocuk Hakları Günü bugün, 20 Kasım’da dünya genelinde etkinliklerle kutlanıyor. Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu bu tarihte 1959’da Çocuk Hakları Bildirisi’ni, 1989’da ise Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’yi kabul etti. UNICEF bu yılki kampanyasını İngilizce “My day, my rights, my future” (Benim günüm, benim haklarım, benim geleceğim) sloganıyla yürütüyor.
BM’nin antlaşma kayıtlarına göre Dünya Çocuk Hakları Günü’nün dayandığı sözleşmeye bugün 196 devlet taraf. Türkiye sözleşmeyi 1990’da imzaladı, 1995’te onayladı.
Dünya Çocuk Hakları Günü Neden 20 Kasım’da?
UNICEF’e göre gün, sözleşmenin kabul edildiği tarihi işaret ediyor ve “çocuklar için, çocuklar tarafından” düzenlenen küresel bir eylem günü olarak tanımlanıyor. Sözleşmenin önsözü de çocuğa özel ilgi gösterme gereğinin 1924 tarihli Cenevre Çocuk Hakları Bildirisi’nde ve 20 Kasım 1959’da kabul edilen BM Çocuk Hakları Bildirisi’nde belirtildiğini hatırlatıyor. Sözleşme, 44/25 sayılı Genel Kurul kararıyla New York’ta kabul edildi ve 2 Eylül 1990’da yürürlüğe girdi.
UNICEF’in verdiği bilgiye göre her yıl yaklaşık 190 ülke Dünya Çocuk Hakları Günü etkinliklerine katılıyor. Okullar ve simge yapılar çocuk haklarına destek için mavi ışıkla aydınlatılıyor. Bazı ülkelerde çocuklar bir günlüğüne medya, siyaset, iş ve spor dünyasında görünür rolleri üstleniyor. Kurum bu yıl Dünya Çocuk Hakları Günü kapsamında ayrıca çocuklara yapay zekâ konusunda gizlilik, güvenlik ve kapsayıcılık gibi başlıkları soran bir anket yürütüyor. Yanıtlar, çocuk hakları ve yapay zekâ üzerine hazırlanacak bir çocuk manifestosuna aktarılacak.
Sözleşme Hangi Hakları Tanıyor?
Dünya Çocuk Hakları Günü’nün odağındaki sözleşmenin Türkçe metnine göre, kendisine uygulanacak kanuna göre daha erken yaşta reşit olma durumu hariç, 18 yaşına kadar her insan çocuk sayılıyor. Öne çıkan hükümler şöyle:
- Ayrım yasağı (md. 2): Haklar ırk, renk, cinsiyet, dil, din, sakatlık ve doğuş gibi hiçbir ayrım gözetilmeksizin her çocuğa tanınır.
- Çocuğun yararı (md. 3): Mahkemeler, idari makamlar ve sosyal yardım kuruluşlarının çocukları ilgilendiren bütün faaliyetlerinde çocuğun yararı temel düşüncedir.
- Yaşama ve kimlik (md. 6-7): Her çocuğun yaşama hakkı vardır. Çocuk doğumdan hemen sonra nüfusa kaydedilir; isim ve vatandaşlık kazanma hakkına sahiptir.
- Görüş bildirme (md. 12): Çocuğun kendini ilgilendiren her konuda görüşünü serbestçe ifade etme hakkı, yaşı ve olgunluğuna göre dikkate alınır.
- Şiddetten korunma (md. 19): Devletler çocuğu her türlü şiddet, ihmal ve istismara karşı korumak için yasal, idari, toplumsal ve eğitsel önlemleri alır.
- Sağlık ve eğitim (md. 24 ve 28): Çocuğun en iyi sağlık düzeyine ulaşma hakkı tanınır; ilköğretim herkes için zorunlu ve parasızdır.
- Oyun ve çalışma (md. 31-32): Çocuğun dinlenme ve oyun hakkı vardır; ekonomik sömürüye ve tehlikeli işlerde çalıştırılmaya karşı korunur.
Türkiye Sözleşmeyi 1995’te Onayladı
Türkiye adına 14 Eylül 1990’da imzalanan sözleşmenin onaylanması, 9 Aralık 1994 tarihli 4058 sayılı Kanunla uygun bulundu. Bakanlar Kurulu’nun onay kararı ve sözleşme metni, 27 Ocak 1995 tarihli ve 22184 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. BM kayıtlarına göre onay belgesi 4 Nisan 1995’te tevdi edildi.
Türkiye onayı ihtirazi kayıtla verdi. Resmî Gazete’deki metne göre Türkiye, sözleşmenin 17, 29 ve 30. maddelerini Anayasa ile 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antlaşması’nın hükümlerine ve ruhuna uygun olarak yorumlama hakkını saklı tutuyor. Bu maddeler sırasıyla kitle iletişim araçları, eğitimin amaçları ve azınlıklara mensup çocukların kendi kültür, din ve dillerinden yararlanma hakkıyla ilgili. Aynı kayıtlara göre ABD sözleşmeyi 16 Şubat 1995’te imzaladı, ancak onaylamadı.
Türkiye Üç İhtiyari Protokole de Taraf
Sözleşme zamanla üç ihtiyari protokolle genişletildi. Türkiye’nin üçünü de onayladığı BM kayıtlarında yer alıyor:
| Belge | BM’de kabul | Türkiye’nin onayı | Taraf sayısı |
|---|---|---|---|
| Çocuk Haklarına Dair Sözleşme | 20 Kasım 1989 | 4 Nisan 1995 | 196 |
| Çocukların silahlı çatışmalara katılımı protokolü | 25 Mayıs 2000 | 4 Mayıs 2004 | 173 |
| Çocuk satışı, çocuk fahişeliği ve çocuk pornografisi protokolü | 25 Mayıs 2000 | 19 Ağustos 2002 | 178 |
| Başvuru usulüne ilişkin protokol | 19 Aralık 2011 | 26 Aralık 2017 | 54 |
Taraf sayıları BM Antlaşma Koleksiyonu’nun 19 Kasım 2026 tarihli durum kayıtlarından alındı.
Devletler Komiteye Rapor Veriyor
Sözleşmenin 43. maddesiyle, taraf devletlerin yükümlülüklerini yerine getirmedeki ilerlemeyi incelemek için Çocuk Hakları Komitesi kuruldu. Taraf devletler 44. madde uyarınca aldıkları önlemleri ve kaydedilen ilerlemeyi anlatan raporları, sözleşme kendileri için yürürlüğe girdikten sonra iki yıl içinde, daha sonra da beş yılda bir BM Genel Sekreteri aracılığıyla Komiteye sunmayı taahhüt ediyor. Komite bu raporlara dayanarak genel nitelikte tavsiyelerde bulunabiliyor.
Sonuç: Dünya Çocuk Hakları Günü’nde Çocukları Dinlemek
UNICEF, Dünya Çocuk Hakları Günü’nde yetişkinlerden çocukları dinlemelerini, liderlerden de “çocuklar için bir gelecek seçmelerini” istiyor. Kurum, ailelere ve öğretmenlere çocuklara haklarını anlatmaları için sözleşmenin çocuk sürümünü ve bir ebeveyn rehberini öneriyor. Ataşehir’de gençlere yönelik destekler için 12-18 yaş psikososyal destek programı haberimize, okul dönemindeki yeni düzenleme için ortak yazılı sınav haberimize bakabilirsiniz. Diğer gelişmeler Gündem kategorimizde yer alıyor.
Kaynaklar: BM Antlaşma Koleksiyonu, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme durum sayfası ve ihtiyari protokol sayfaları; Resmî Gazete, 27 Ocak 1995, Sayı 22184, Bakanlar Kurulu Kararı 94/6423 (ÇSGB arşivi); UNICEF Türkiye, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme Türkçe metni; UNICEF, World Children’s Day (erişim 19 Kasım 2026).








