NECATİ YILDIRIM
27 Mayıs 1960 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grup subay, Demokrat Parti (DP) hükümetine darbe yaptı. Bu, Cumhuriyet tarihindeki ilk askerî darbe oldu.
27 Mayıs Sabahı Ne Oldu?
Darbeyi, 38 subaydan oluşan Milli Birlik Komitesi gerçekleştirdi. Komitenin başına Orgeneral Cemal Gürsel geçti. Darbe bildirisini ise Albay Alparslan Türkeş sabah saatlerinde Ankara Radyosu’ndan okudu.
Darbeciler, DP’nin ülkeyi baskı rejimine ve “kardeş kavgasına” sürüklediğini öne sürdü. Ardından darbeciler Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ı, Başbakan Adnan Menderes’i, bakanları ve DP milletvekillerini gözaltına aldı.
Darbenin Arka Planı
1950’de iktidara gelen DP, 1954 ve 1957 seçimlerini de kazanmıştı. Ancak 1950’lerin sonunda ekonomik sorunlar ve siyasi gerginlik arttı.
Özellikle muhalefete yönelik soruşturmaları yürüten Tahkikat Komisyonu, büyük tepki topladı. Bu yüzden gerilim daha da arttı. Üstelik Nisan 1960’ta İstanbul ve Ankara’da öğrenciler sokağa döküldü.
Yassıada Yargılamaları
Darbenin ardından Yüksek Adalet Divanı, gözaltındaki siyasetçileri İstanbul açıklarındaki Yassıada’da yargıladı. Divan, Eylül 1961’de kararlarını açıkladı.
- Mahkeme, Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan için idam kararı verdi; kararlar Eylül 1961’de uygulandı.
- Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın idam cezasını ise Milli Birlik Komitesi, yaşı nedeniyle ömür boyu hapse çevirdi.
- Ayrıca çok sayıda DP’li siyasetçi farklı hapis cezaları aldı.
Sonuçları ve Bugünkü Bakış
Darbe sonrasında Kurucu Meclis, 1961 Anayasası’nı hazırladı. Anayasa yeni kurumlar getirdi. Ancak ordunun siyasetteki ağırlığını da artırdı.
Öte yandan TBMM, 1990’da çıkardığı bir kanunla Menderes, Zorlu ve Polatkan’ın itibarını iade etti. Yassıada ise 2020’de “Demokrasi ve Özgürlükler Adası” adıyla yeniden ziyarete açıldı.
Bugün 27 Mayıs, Türkiye’de demokrasiye müdahalenin simgelerinden biri olarak anılıyor.
İlgili: 28 Şubat 1997 süreci.
Kaynaklar: TBMM kayıtları; Türk Tarih Kurumu yayınları.
Mehmet İnce Kalem